Φοινικέλαιο

Φοινικέλαιο, ένα λάδι το οποίο έχει συζητηθεί πολύ, θεωρείται επικίνδυνο για τους καταναλωτές αλλά και παρεξηγημένο από τις εταιρείες επεξεργασίας τροφίμων. Τι είναι όμως αυτό το λάδι;

Είναι ένα έλαιο που εξάγεται από τον καρπό του φοινικόδεντρου Elaeisguineensis. Χρησιμοποιείται ως τρόφιμο για πάνω από 5000 χρόνια και παράγεται κατά κύριο λόγο στην Αφρική , τη Νοτιοανατολική Ασία και σε περιοχές της Νότιας Αμερικής. Το κόστος παραγωγής είναι ιδιαίτερα χαμηλό και η καλλιέργεια θεωρείται πολύ αποδοτική. Η κατανάλωση φοινικέλαιου αυξάνεται με γοργούς ρυθμούς, και στοιχεία της WWF δείχνουν ότι από τα 50 εκατομμύρια τόνους το 2011 θα φτάσει τα 77 εκατομμύρια τόνους το 2050.

Χρησιμοποιείται παγκοσμίως ως μαγειρικό λάδι με τη μορφή μαργαρίνης όπως επίσης και στη ζαχαροπλαστική. Ο ρυθμός με τον οποίο συναντάμε το φοινικέλαιο σε προιόντα στο σούπερ μάρκετ της Ευρώπης είναι 1 στα 10 ( σε κάποιες χώρες φτάνει και στα 5 στα 10). Προϊόντα όπου χρησιμοποιείται το φοινικέλαιο είναι κυρίως μπισκότα, σοκολάτες, κέικ, παγωτά, πατατάκια, μαγιονέζες, μαργαρίνες καθώς επίσης και σε καλλυντικά, σαπούνια, απορρυπαντικά.

Το φοινικέλαιο επιλέγεται από την βιομηχανία τροφίμων λόγω χαμηλού κόστους, υψηλής ανθεκτικότητας έναντι στις ακραίες θερμοκρασίες και κατά το τηγάνισμα( δεν πρέπει να επαναχρησιμοποιείται).Παρά το γεγονός αυτό τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει προκληθεί μια διαμάχη σχετικά με το αν είναι επικίνδυνο ή όχι για την υγεία του πληθυσμού.

Από πλευράς σύνθεσης ( σύμφωνα με τους επιστήμονες του Ελληνικού Ινστιτούτου Διατροφής), το φοινικέλαιο, μοιάζει περισσότερο με αυτή του ζωικού λίπους, καθώς έχει κορεσμένα λιπαρά ( κυρίως παλμιτικό οξύ)σε ποσοστό περίπου 48% και υψηλό ποσοστό του μονοακόρεστου ελαϊκού οξέος (37%). Επιπρόσθετα το φοινικέλαιο είναι πλούσιο σε αντιοξειδωτικά όπως καροτενοειδή ( εκεί οφείλεται το σκούρο κόκκινο χρώμα του), λυκοπένιο, τοκοφερόλες και τοκοτριενόλες ( είδη βιταμίνης Ε) και συνένζυμο Q10.

Αν και αναγνωρίζονται τα οφέλη που μπορεί να έχει για την υγεία ανεπεξέργαστο, είναι δεδομένο ότι στον καταναλωτή δύσκολα φτάνει αν δεν έχει υποστεί έντονη επεξεργασία, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια πολλών θρεπτικών συστατικών.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το ινστιτούτο The National Heart Lung and Blood Institute , καθώς και άλλες διεθνείς υγειονομικές αρχες πιέζουν ώστε να μειωθεί η κατανάλωση φοινικέλαιου , δηλώνοντας ότι υπάρχουν στοιχεία περί αυξημένου κινδύνου ανάπτυξης καρδιαγγειακών παθήσεων.Συγκεκριμένα το National Institute of Health του υπουργείου γεωργίας των ΗΠΑ συμπέρανε το 2006 ότι το φοινικέλαιο δεν είναι ασφαλές υποκατάστατο για τα trans λιπαρά στη βιομηχανία τροφίμων καθώς έχει την ίδια επιβλαβή δράση στα επίπεδα της LDL χοληστερόλης. Όπως σε όλα τα θέματα όμως έτσι και εδώ υπάρχει και ο αντίλογος των οπαδών του φοινικέλαιου, οι οποίοι το θεωρούν καλή εναλλακτική λύση σε σχέση με τα trans λιπαρά και οι οποίοι επικαλούνται μελέτες κατά τις οποίες το φοινικέλαιο αν και έχει υψηλή περιεκτικότητα σε κορεσμένα λιπαρά δεν αυξάνει τα επίπεδα της LDL χοληστερόλης, χωρίς ωστόσο να εξετάζουν τις συνολικές επιπτώσεις στην καρδιαγγειακή λειτουργία.Επίσης, τονίζουν το γεγονός ότι ναι μεν το φοινικέλαιο είναι πλούσιο σε κορεσμένα λιπαρά αλλά περιέχει και σε μεγάλο ποσοστό το μονοακόρεστο ελαϊκό οξύ ( το οποίο σχετίζεται με χαμηλά επίπεδα θνησιμότητας από καρδιοπάθειες).

Τον Μάιο του 2016 η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ασφάλειας Τροφίμων ( EFSA) εξέδωσε επιστημονική γνωμοδότηση σύμφωνα με την οποία είναι καρκινογόνα ορισμένα συστατικά που δημιουργούνται κατά την επεξεργασία του φοινικέλαιου με θερμότητα. «Υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι οι γλυκιδυλεστέρες ενέχουν κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου» δήλωσε τον Μάιο του 2016 η Hellen Knutsen πρόεδρος της επιτροπής εμπειρογνωμόνων της EFSA για τις μολυσματικές προσμείξεις στην τροφική αλυσίδα.

Η EFSA εξέτασε τα διαθέσιμα στοιχεία για τρεις ουσίες που παράγονται από την γλυκοσιδόλη, μια ουσία που υπάρχει στα φυτικά έλαια. Σύμφωνα με την έρευνα οι ουσίες αυτές ανευρίσκονται στα περισσότερα φυτικά έλαια αλλά το φοινικέλαιο περιέχει πολύ υψηλά επίπεδα. Δεν υπάρχουν στα ωμά έλαια, αλλά παράγονται κατά την επεξεργασία τους σε θερμοκρασία γύρω στους 200 βαθμούς κελσίου, κάτι που είναι συνιθισμένο στην επεξεργασία τροφίμων. Το φοινικέλαιο θερμένεται επίσης και για να απαλλαγεί από τη χαρακτηριστική μυρωδιά του και το βαθύ πορτοκαλί του χρώμα.

Οι επιστήμονες της EFSA κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι ουσίες αυτές αποτελούν δυνητική ανησυχία για την υγεία για όλες τις νεώτερες ηλικιακά ομάδες με μέση έκθεση, και για τους καταναλωτές όλων των ηλικιών με υψηλή έκθεση.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η μεγαλύτερη αλυσσίδα σούπερ μάρκετ της Ιταλίας, την οποία ακολούθησαν τα περισσότερα καταστήματα λιανικής της Ιταλίας, να αποσύρουν από τα ράφια τους ( ως προληπτικό μέτρο, κυρίως για τα παιδιά) τη Nutella και άλλα 200 προϊόντα επειδή περιέχουν εξευγενισμένο φοινικέλαιο το οποίο ενδέχεται να αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου.

Η εταιρεία Ferrero δήλωσε ότι θερμαίνει τα έλαια της σε θερμοκρασίες λίγο κάτω από 200 βαθμούς κελσίου για να μειώσει το σχηματισμό των ουσιών αυτών, αλλά η EFSA δεν έχει ακόμα επιβεβαιώσει ότι αυτό το καθιστά ασφαλέστερο.Άλλες εταιρείες που επίσης χρησιμοποιούν φοινικέλαιο ( Nestle, unilever), δήλωσαν ότι συνεργάζονται με τους προμηθευτές τους για να διατηρήσουν αυτές τις ουσίες σε όσο το δυνατόν χαμηλότερα επίπεδα, ενώ η Nestle πρόσθεσε πως χρηματοδότησε έρευνα για τον τρόπο σχηματισμού των καρκινογόνων ουσιών και έτσι μείωσε τις ουσίες αυτές στα προϊόντα της.

Κανένας διεθνής οργανισμός δεν έχει απαγορεύσει την κατανάλωση φοινικέλαιου. Ο εκπρόσωπος της ασφάλειας τροφίμων της Ευρωπαικής Ένωσης τόνισε πως δεν πρόκειται να υπάρξει καθολική απαγόρευση του φοινικέλαιου αλλά πιθανή ρύθμιση των ορίων ασφαλούς κατανάλωσης.Το European Food Information αναφέρει πως δεν υπάρχουν συγκεκριμένες ανησυχίες για την ασφάλεια του φοινικέλαιου.

Με βάση αυτά τα δεδομένα προς το παρόν δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν το φοινικέλαιο είναι ή όχι επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία. Σε κάθε περίπτωση κάνοντας τις διατροφικές επιλογές μας με λιγότερο τυποποιημένα προϊόντα, λιγότερα λιπαρά, περισσότερα φρούτα και λαχανικά μπορούμε να μειώσουμε την έκθεση μας τόσο στο φοινικέλαιο όσο και σε άλλες πιθανές πηγές βλαβερών ουσιών.

Είναι στο χέρι μας να μην επιλέγουμε προϊόντα όπως μαργαρίνη που συνήθως έχει ως κύριο συστατικό το φοινικέλαιο αλλά ελαιόλαδο, ηλιέλαιο ή ακόμα και κάποιο βούτυρο ή έλαιο ξηρού καρπού είτε για μαγείρεμα, τηγάνισμα ή και στα γλυκά . Περιορίζοντας τη κατανάλωση τυποποιημένων προϊόντων περιορίζουμε και την πρόσληψη πολλών χημικών πρόσθετων ουσιών,ωστόσο αν θέλουμε να αγοράζουμε τυποποιημένα τρόφιμα υπάρχουν στο εμπόριο επιλογές που δεν περιέχουν το αμφιλεγόμενο φοινικέλαιο.